Czym jest oświetlenie awaryjne
Oświetlenie awaryjne to zespół opraw i źródeł zasilania, które zapewniają minimalne oświetlenie w przypadku zaniku zasilania podstawowego. W odróżnieniu od oświetlenia podstawowego, jego zadaniem nie jest komfort pracy, lecz umożliwienie bezpiecznej ewakuacji i ograniczenie ryzyka paniki.
W normie IEC 60364 wyróżnia się kilka funkcji oświetlenia awaryjnego. Najważniejsze to oświetlenie ewakuacyjne (zapewniające widoczność dróg wyjścia), oświetlenie antypanikowe (w dużych otwartych przestrzeniach) oraz oświetlenie stref o podwyższonym ryzyku (takich jak pracownie chemiczne, serwisy samochodowe, laboratoria).
Warto pamiętać, że oświetlenie awaryjne jest częścią instalacji elektrycznej i podlega tym samym zasadom doboru, ochrony i dokumentacji, co pozostałe obwody. Jego obwody projektuje się tak, aby awaria instalacji podstawowej nie pozbawiła zasilania opraw ewakuacyjnych.
Normy i wymagania
Podstawową normą dla instalacji elektrycznych jest seria IEC 60364, w szczególności część 5-52, która określa zasady doboru i montażu przewodów, w tym obwodów oświetlenia awaryjnego. Wymagania dotyczące natężenia oświetlenia i czasu świecenia opisuje norma oświetleniowa EN 1838.
W praktyce projektowej stosuje się następujące wartości minimalne dla oświetlenia awaryjnego:
- Drogi ewakuacyjne — minimum 1 lx mierzone na posadzce w osi drogi.
- Obszary antypanikowe — powierzchnie powyżej 200 m², minimum 0,5 lx.
- Strefy o podwyższonym ryzyku — minimum 15 lx w obszarze pracy.
- Czas świecenia — minimum 1 godzina, w wielu obiektach przyjmuje się 3 godziny.
Przy projektowaniu warto ustalić, które funkcje pełni oświetlenie w konkretnym obiekcie. Ten sam budynek może wymagać samych dróg ewakuacyjnych w kondygnacji biurowej i dodatkowo strefy o podwyższonym ryzyku w hali serwisowej. Zakres funkcji decyduje o liczbie opraw, czasie pracy i sposobie zasilania, dlatego powinien być ustalony przed rozpoczęciem doboru opraw.
Zasilanie oświetlenia awaryjnego
Zasilanie oświetlenia awaryjnego może być realizowane na dwa sposoby: centralnie (CP) lub autonomicznie (SLS). Wariant centralny wykorzystuje wspólny zestaw akumulatorów i prostownika, natomiast wariant autonomiczny stosuje oprawy z wbudowanym źródłem zasilania i akumulatorem.
Zasilanie centralne (CP)
W tym układzie oprawy oświetlenia awaryjnego są zasilane z centralnej baterii akumulatorów. Zaletą jest łatwość serwisowania i wymiany akumulatorów, natomiast wadą — konieczność prowadzenia oddzielnych przewodów zasilających do każdej oprawy. Zasilanie centralne stosuje się głównie w dużych obiektach, takich jak hale produkcyjne, magazyny i budynki użyteczności publicznej.
Zasilanie autonomiczne (SLS)
Oprawy SLS zawierają własne źródło zasilania i akumulator, co pozwala na instalację ich w dowolnym miejscu, bez konieczności prowadzenia oddzielnych przewodów. Wadą jest konieczność regularnej kontroli stanu akumulatorów w każdej oprawie. Zasilanie autonomiczne stosuje się głównie w mniejszych obiektach, takich jak mieszkania, biura i sklepy.
Rozmieszczanie opraw na drogach ewakuacyjnych
Oprawy oświetlenia awaryjnego powinny być rozmieszczone w taki sposób, aby zapewnić minimalne natężenie oświetlenia na całej długości drogi ewakuacyjnej. W praktyce stosuje się zasadę, że odległość między oprawami nie powinna przekraczać 15-krotności wysokości montażu nad poziomem posadzki.
Warto pamiętać, że oświetlenie awaryjne musi być rozmieszczone również w miejscach, takich jak schody, korytarze, wyjścia awaryjne, łazienki i toalety. W pomieszczeniach bez okien oświetlenie awaryjne powinno być włączone również w dzień, ponieważ zanik zasilania podstawowego może spowodować całkowitą ciemność.
Znaki ewakuacyjne
Oprócz oświetlenia dróg projektuje się także oświetlenie znaków ewakuacyjnych — plansz z piktogramami wyjścia i kierunków ucieczki. Znaki montuje się w strefie wzroku osoby idącej drogą ewakuacyjną: przy wyjściach, na schodach i na skrzyżowaniach korytarzy. Ich zasilanie realizuje się tak samo jak opraw awaryjnych — centralnie albo autonomicznie.
W budynkach z długimi korytarzami wygodniejsze bywa zasilanie centralne, bo kontrolę stanu akumulatorów wykonuje się w jednym miejscu. W obiektach o rozproszonym układzie pomieszczeń częściej stosuje się oprawy autonomiczne, które nie wymagają dodatkowych przewodów zasilających.
Jak unikać cieni
Przy rozmieszczaniu opraw warto uwzględnić cienie rzucane przez elementy stałe, takie jak słupy, meble i maszyny. W pomieszczeniach produkcyjnych oświetlenie awaryjne powinno być rozmieszczone w taki sposób, aby cienie nie zasłaniały dróg ewakuacyjnych i wyjść awaryjnych.
Obliczenia i projektowanie
Dobór oświetlenia awaryjnego wymaga obliczenia natężenia oświetlenia w każdym punkcie drogi ewakuacyjnej. W praktyce stosuje się metodę liniową, w której natężenie oświetlenia oblicza się na podstawie strumienia świetlnego opraw, odległości między nimi i wysokości montażu.
Warto również uwzględnić wpływ oświetlenia podstawowego na oświetlenie awaryjne. W pomieszczeniach z dużą ilością okien oświetlenie awaryjne może być zbędne w dzień, natomiast w pomieszczeniach bez okien oświetlenie awaryjne działa przez całą dobę.
W GorkyCAD oświetlenie awaryjne projektuje się na tym samym modelu, na którym powstają jednoliniowe schematy, rozdzielnice i kable. Dzięki temu obliczenia natężenia oświetlenia, dobór opraw i rozmieszczenie źródeł światła są spójne z resztą projektu, a wyniki trafiają bezpośrednio do dokumentacji.
Częste błędy i jak ich unikać
Do najczęstszych błędów przy projektowaniu oświetlenia awaryjnego należą:
- Brak oświetlenia awaryjnego w pomieszczeniach bez okien — w takich pomieszczeniach oświetlenie podstawowe nie wystarczy po zaniku zasilania.
- Zbyt duże odległości między oprawami — prowadzi do niedostatecznego oświetlenia na drogach ewakuacyjnych.
- Brak oświetlenia w miejscach o podwyższonym ryzyku — takich jak pracownie chemiczne, serwisy samochodowe i laboratoria.
- Brak oświetlenia w łazienkach i toaletach — w takich pomieszczeniach oświetlenie awaryjne powinno być włączone również w dzień.
- Brak dokumentacji oświetlenia awaryjnego — bez niej nie można potwierdzić zgodności z normami i przepisami.
Osobną kwestią są kontrole okresowe. W praktyce wykonuje się przegląd wizualny, próbę wyłączania zasilania podstawowego oraz pomiar czasu pracy i natężenia oświetlenia. Wyniki kontroli dokumentuje się wraz z datą i podpisem osoby wykonującej — to najprostszy sposób, by wykazać zgodność w razie kontroli.
Podsumowanie
Oświetlenie awaryjne jest częścią instalacji elektrycznej każdego budynku, w którym przebywają ludzie. Jego projektowanie wymaga uwzględnienia wielu czynników, takich jak rodzaj obiektu, liczba osób, układ dróg ewakuacyjnych i wymagania normowe.
W praktyce projektowej pomocą jest kalkulator oświetlenia, który pozwala obliczyć natężenie oświetlenia w każdym punkcie drogi ewakuacyjnej i dobrać oprawy do wymaganej wartości minimalnej. Wyniki tych obliczeń wykorzystuje się następnie w dokumentacji projektowej.
Przy dużej liczbie kondygnacji wygodne jest zestawienie planów oświetlenia awaryjnego na jednej liście opraw: z adresem, mocą, źródłem zasilania i deklarowanym czasem pracy. Taki spis ułatwia późniejsze kontrole i modernizacje.
Zacznij bezpłatnie — bez karty →
FAQ
Jakie są minimalne wymagania dla oświetlenia awaryjnego?
Dla dróg ewakuacyjnych minimalne natężenie oświetlenia wynosi 1 lx, dla obszarów antypanikowych 0,5 lx, a dla stref o podwyższonym ryzyku 15 lx. Czas świecenia powinien wynosić co najmniej 1 godzinę, w wielu obiektach przyjmuje się 3 godziny.
Czy oświetlenie awaryjne musi być obowiązkowe?
W budynkach użyteczności publicznej, w których przebywają ludzie, oświetlenie awaryjne jest wymagane przez przepisy. W mieszkaniach i biurach jego stosowanie jest zalecane, ale nie zawsze obowiązkowe.
Jakie są różnice między zasilaniem centralnym a autonomicznym?
Zasilanie centralne (CP) wykorzystuje wspólną baterię akumulatorów i wymaga oddzielnych przewodów zasilających. Zasilanie autonomiczne (SLS) stosuje oprawy z wbudowanym źródłem zasilania i akumulatorem, co pozwala na instalację w dowolnym miejscu.
Jak rozmieszczać oprawy oświetlenia awaryjnego?
Oprawy powinny być rozmieszczone w odległości nie większej niż 15-krotność wysokości montażu nad posadzką. Należy uwzględnić cienie rzucane przez elementy stałe oraz zapewnić oświetlenie w miejscach o podwyższonym ryzyku.
Czy oświetlenie awaryjne musi być w łazience?
W pomieszczeniach bez okien oświetlenie awaryjne powinno być włączone również w dzień, ponieważ zanik zasilania podstawowego może spowodować całkowitą ciemność. W łazienkach i toaletach stosuje się oświetlenie awaryjne w miejscach o podwyższonym ryzyku.