İki kavram, iki farklı soru
Bir tesisatın kurulu gücü, bağlı tüm cihazların etiket güçlerinin toplamıdır. Ancak ana şalter, besleme hattı ve trafo bu toplamı değil, gerçekten aynı anda çekilecek yükü taşımalıdır. Tam bu noktada iki katsayı devreye girer: talep faktörü ve çeşitlilik faktörü.
Talep faktörü, bir grubun kurulu gücünden eşzamanlı olarak ne kadarının beklendiğini söyler: Talep faktörü = P talep / P kurulu. Değer her zaman 1 veya daha küçüktür. Çeşitlilik faktörü ise farklı grupların tepe yüklerinin ne zaman çakıştığını ölçer: Çeşitlilik faktörü = grupların bireysel tepe yükleri toplamı / tesisatın toplam tepe yükü. Burada değer 1 veya daha büyüktür.
İkisi aynı resme iki taraftan bakar. Talep faktörü tek bir grubun içindeki cihazları; çeşitlilik faktörü ise birbirinden bağımsız grupların — katların, dairelerin, atölye hatlarının — birbirini ne kadar dengelediğini ele alır. Birini diğerinin yerine kullanmak, boyutlandırmayı yanlış tarafa savurur.
| Kavram | Ne ölçer | Sonuç | Tipik kullanım |
|---|---|---|---|
| Talep faktörü | Grup içindeki eşzamanlılık | 1 veya daha küçük | Kol devresi, pano çıkışı, daire içi |
| Çeşitlilik faktörü | Gruplar arası örtüşme | 1 veya daha büyük | Ana hat, trafo, ana şalter, şebeke başvurusu |
Katsayılar hangi kararları değiştirir
Bu katsayılar yalnızca kağıt üzerinde kalmaz; projenin fiziksel boyutlarını doğrudan belirler:
- Şebeke güç başvurusu ve dağıtım şirketiyle mutabık kalınacak kurulu güç değeri.
- Trafo kapasitesi ve besleme hattı kesiti; enerji nakil hattı bu yüre göre seçilir.
- Ana şalter ve pano ana barasının akım taşıma kapasitesi.
- Kol devrelerinde şalter kademesi ve kablo kesiti.
- Jeneratör ve UPS kapasitesinin belirlenmesi.
Katsayının doğru seçimi iki yönlü risk taşır: fazla küçük alınan bir katsayı hattı ısındırır ve zamansız açmalara yol açar; fazla büyük alınan bir katsayı ise projeyi lüzumsuz pahalılaştırır. Hangi değerin neden kullanıldığı, hesap raporunda satır satır görünür olmalıdır.
Uygulama sırası
Katsayıları uygulamak bir yöntem meselesidir. Yanlış sırada, aynı örtüşme iki kez sayılır ve tesisat olduğundan çok küçük boyutlanır. Doğru sıra şöyledir:
- Cihazları fonksiyonel gruplara ayırın: aydınlatma, priz, pişirme, iklimlendirme, motor.
- Her grup için kurulu gücü toplayın ve bireysel tepe yüklerini hesaplayın.
- Her gruba kendi talep faktörünü uygulayın.
- Grupların sonuçlarını toplayın ve tesisat düzeyinde çeşitlem (çeşitlilik) faktörünü uygulayın.
- Bulunan talep gücünü akıma çevirip kesit ve koruma seçimine geçirin.
Kritik kural basittir: bir katsayı bir kez ve yalnız kendi seviyesinde uygulanır. Daire içinde kullanılan talep faktörü, dairelerarası çeşitlilik hesabına yeniden taşınmaz.
Katsayıları ne etkiler
Katsayılar evrensel sabitler değildir; aynı yapıda bile işletmeye göre kayar. En önemli etkenler şunlardır:
- Yapının tipi: konut, ofis, mağaza, atölye ve hastane farklı kullanım ritimlerine sahiptir; aynı anda çalışan kişi sayısı ve cihaz profili katsayıyı doğrudan belirler.
- Vardiya ve doluluk: tek vardiyalı bir ofisle üç vardiyalı bir üretim hattında tepelerin çakışma ihtimali çok farklıdır.
- Mevsim: iklimlendirme yükü yazın tepe yapar; ısıtma yükü olan yapılarda bu tersine döner.
- Cihaz profili: düşük güç faktülü motorlu yükler daha fazla pay alır; dirençli yüklerde örtüşme daha tahmin edilebilirdir.
- Gelecek eklemeler: büyümeye açık tesisatlarda katsayı, gerçek veri yerine ihtiyat payıyla birlikte seçilir.
Katsayı seçimi bir mühendislik kararıdır; ölçüm verisi olan işletmelerde talep kaydı (örneğin tepe ölçümü) en güvenli dayanaktır. Ölçüm yoksa yapı tipi için tipik aralıklar alınır ve hangi sınırın neden tercih edildiği raporda belirtilir. Aynı projede farklı gruplar için farklı katsayılar kullanılması doğaldır; tek bir küresel katsayının tüm tabloya uygulanması hata değildir ama gerekçelendirilmelidir.
Konut ve ticari yapılarda tipik aralıklar
Kesin değerler norma, yapının kullanım amacına ve işletme alışkanlıklarına göre değişir; bu yüzden her projede gerekçeyle birlikte belgelenmelidir. Mesleki referans olarak aşağıdaki aralıklar kullanılabilir:
| Grup | Katsayı aralığı | Seviye |
|---|---|---|
| Aydınlatma | 0,8–1,0 | Talep |
| Genel prizler | 0,4–0,8 | Talep |
| Mutfak ve pişirme | 0,7–0,9 | Talep |
| İklimlendirme | 0,6–0,8 | Talep |
| Atölye motorları | 0,3–0,6 | Talep |
| Katlar arası | 1,1–1,3 | Çeşitlilik |
| Daireler arası | 1,2–1,5 | Çeşitlilik |
Küçük bir konutta çeşitlilik payı sınırlıdır: daire sayısı az olduğu için tepeler çakışmaya daha eğilimlidir. Buna karşılık vardiyalı çalışan bir üretim tesisinde öğle ve devir değişimleri örtüşmeyi belirgin biçimde düşürür.
Çalışılmış örnek: dört katlı bir ofis
Kabul edelim: 400 V üç fazlı, cos φ = 0,95 olan dört katlı bir ofis. Her katta kurulu güçler aydınlatma 6 kW, prizler 4 kW, klima 5 kW, mutfak 3 kW olmak üzere toplam 18 kW.
Önce kat içinde talep faktörleri uygulanır: aydınlatma 6 × 1,0 = 6 kW, prizler 4 × 0,6 = 2,4 kW, klima 5 × 0,7 = 3,5 kW, mutfak 3 × 0,8 = 2,4 kW. Katın talep gücü 14,3 kW olur. Dört kat toplanınca 57,2 kW eder.
Şimdi katlar arası çeşitlilik devreye girer: 57,2 × 0,75 ≈ 43 kW tesisat talep gücü. Hesap akımı I = 43 000 / (400 × 1,732 × 0,95) ≈ 65 A. Bu değer ana şalter, ana hat kesiti ve trafo seçiminin tek dayanağıdır; kurulu güç olan 72 kW ile karşılaştırıldığında farkın nereden geldiği açıkça görülebilir.
En sık yapılan hatalar: katsayıları toplam kurulu güce tek seferde uygulamak, çeşitlemeyi kurul güç üzerinden değil talep gücü üzerinden hesaplamamak ve ilerideki eklemeler için pay bırakmamaktadır. Katsayıları ve gerekçelerini bir tabloda saklamak, sonradan eklenen bir klima için hesabı baştan yaptırmaz; yalnız ilgili satır yeniden değerlendirilir. Aynı mantık trafo seçiminde de geçerlidir: tepe yükü taşıyabilen, kısa süreli aşırı yükü de kaldıran bir kapasite seçilir.
GorkyCAD Pro'da devreler ve güçler tek modelden yönetilir; talep hesabı, katsayı tablosu ve PDF dokümantasyonu aynı kaynaktan üretilir.
Ücretsiz başlayın, kredi kartı gerekmez →
Sık sorulan sorular
Talep faktörü 1'den büyük olabilir mi?
Hayır. Talep faktörü talep gücün kurulu güce oranıdır ve en fazla 1'dir. 1'i aşan bir sonuç, katsayıların yanlış seviyede veya yanlış sırada uygulandığını gösterir.
Çeşitlilik faktörü neden 1'in altına düşmez?
Çünkü grupların tepe yükleri hiçbir zaman birbirinden fazlasını toplamaz. Farklı grupların tepeleri asla tam çakışırsa değer tam 1 olur; çakışmazsa 1'in üzerine çıkar.
Her iki katsayı da aynı anda uygulanır mı?
Evet, ama farklı seviyelerde. Talep faktörü grup içinde, çeşitlilik faktörü gruplar arasında kullanılır. Aynı seviyede iki katsayı uygulamak örtüşmeyi iki kez düşürür.
Katsayı seçimi denetlenirken hangi belgeye bakılır?
Proje hesap raporunda katsayıların nereden geldiğinin ve hangi gerekçeyle seçildiğinin yazması gerekir. Norm, yapı tipi ve işletme verisi bu gerekçenin kaynağıdır.